De kalkulearjende boer

Rienck Hemmema wie in foarnaam heareboer út it doarp Hitsum (fuort ûnder Frjentsjer). Yn de jierren tusken 1569 en 1573 hold er in kasboek by. Alle jierren op ’e nij, wike nei wike, moanne nei moanne, notearre er wat er oan ynkomsten hie en wat er útjoech. Ek skreau er op – somtiden yn it Frysk, dan wer yn it Nederlânsk – hokker putten hy en syn feinten út de wei setten. Wat fertsjinnen de feinten en tsjinstfammen? Hokker putten die er troch it jier hinne? Wat koste it om sieguod te krijen en hoefolle smiet dat úteinlik op oan winst? Yn syn boek hold er ek de wichtige barrens fan syn gesin en famylje by. Dêr brûkte er út en troch sels it Latyn foar . Dat kasboek fan in boer is ien fan de meast bysûndere geskriften dy’t ús út de Fryske skiednis bewarre bleaun binne. Yn West-Europa binne út dy tiid nammentlik mar in pear fan sokke krekte bedriuwsadministraasjes oerbleaun. Ut Hemmema syn geskrift kin men gewaarwurde hoe’t in Fryske buorkerij oan de ein fan de sechstjinde ieu rund waard. Wichtiger is it noch dat it boek sa ek sjen lit hoe’t de Fryske lânbou yn de perioade foar 1650 as moderne, spesjalisearre lânbouekonomy in fûnemint wurde koe ûnder de santjinde-ieuske Nederlânske kultuer dy’t wy as de Gouden Ieu kenne. Yn Fryslân wiene der om 1500 hinne sa’n 10.000 (stimhawwende) pleatsen. Yn 1793 waarden der 9942 buorkerijen teld. De goede ekonomyske tiden yn it Fryslân fan dy dagen, dy’t him bygelyks fernimme liet oan in enoarme oanwaaks fan de stedsbefolking en in al mar lúkser konsumpsjepatroan, wie fierhinne ôfhinklik fan de lânbou. In min ofte mear lyk bleaun tal pleatsen draaide meiinoar in al mar hegere produksje. Mei tank oan Rienck Hemmema syn rekkenboek witte wy hoe’t soks koe. Al dy buorkerijen stiene nammentlik net los fan inoar as lytse doarpske bedriuwkes dy’t meastepart yn it eigen ferlet foarsjogge, mar wiene tige op de stêden en op de merk rjochte. Boeren wiene yn Fryslân ûndernimmers, ‘farmers’ – op de merk rjochte boeren, gjin ‘peasants’ – keuterboerkes, dy’t allinne yn it eigen ferlet foarsjogge. Mei oare wurden, Rienck Hemmema ynvestearre yn syn bedriuw mei it doel om winst te meitsjen. Sa kocht er de dong fan de Frjentsjerter stedslju op om syn lân der fruchtberder mei te meitsjen. Oan de oare kant levere er de stedslju weet om bôle fan te bakken. Sels ieten hy en syn húshâlding en feinten ûnderwilens leaver bôle fan de folle goedkeapere rogge dy’t er ynkocht. Sa’n hâlding tekenet de lânbou as gehiel. De kommersjele agraryske ekonomy, sa’t hja oantsjut wurdt, stie yn Fryslân troch dy ambysje om de winst út it bedriuw te maksimalisearjen yn de sechstjinde ieu op in peil dat op oare plakken yn Europa pas yn de njoggentjinde ieu oantroffen wurdt. Yn de Fryske (en oars ek yn de Hollânske) maatskippij as gehiel late dy hâlding derta dat der troch de oerheid rij ynvestearre waard yn de mooglikheden om op de ‘merk’ fraach en oanbod byinoar bringe te kinnen. Sa waard de ynfrastruktuer yn Fryslân yn de sechstjinde en santjinde ieu útwreide mei in wiidweidich wegenet en benammen mei wetterwegen. Geandewei de santjinde ieu begûnen stedslju en ek boeren de nij ferwurven rykdom hieltiten mear te besteegjen oan lúkse artikels dy’t harren status befêstigen: gerdinen, tinnen boarden, klean, sieraden, meubels, boeken. Sa liet Rienck Hemmema yn 1572 foar twa goudgûnen en seis stuorren in Fryske kronyk oerskriuwe om der jûns nei it wurk yn lêze te kinnen. Yn syn rekkenboek makket er der tusken de bedriuwen troch – ‘dong kocht’, ‘ko ôfkealle’ – gewach fan.