De kanon fan de Fryske Skiednis

De Canon van Friesland is een lijst van 41 onderwerpen (vensters) met daarin
de belangrijke gebeurtenissen in de geschiedenis van Friesland. Deze onderwerpen
zijn een hulpmiddel voor het onderwijs in Friesland.

Venster 25

Naar het 'lân fan dream en winsken'

Emigratie naar de Verenigde Staten 1845-1914

"Het land van droom en wensen: Voor veel Friezen was dat niet hun eigen vaderland, maar Amerika. Tussen 1880 en 1910 keerden meer dan 20.000 mensen Fryslân de rug toe en trokken naar het buitenland. Op zoek naar een nieuwe toekomst emigreerden zij naar het nieuwe Amerikaanse land. Later, na de Tweede Wereldoorlog, kwam er weer een grote emigratiegolf op gang. Toen vooral naar Canada, Australië en Nieuw-Zeeland. In de jaren zo ongeveer tussen 1945 en 1960 pakten zo’n 18.000 Friezen hun koffers en namen de boot naar een ander land."

Ingrijpend afscheid
De beslissing om te emigreren is voor een mens zeer ingrijpend. Dat was in het verleden sterker het geval dan tegenwoordig. In een tijd zonder vliegtuigen en internet was het besluit om in een ander werelddeel je kansen te beproeven een vrijwel definitieve stap. Men hoopte op een beter leven, maar besefte tegelijk dat de eigen wortels werden doorgesneden. ‘Terpen, marren, bosken, lânnen/Tsjûgen fen myn libbenswei!/’k Moat ferbrekke sterke bânnen,’t Skip leit klear en ik moat mei’, schreef bij zijn afscheid een anonieme Friese emigrant in 1889 in de Bergumer Courant.

Grote landbouwcrisis
In deze tijd was Friesland binnen Nederland bij uitstek een emigratieprovincie. In de loop van de negentiende eeuw werd de provincie steeds afhankelijker van de landbouw. De grote landbouwcrisis die in 1878 begon, had daarom des te grotere gevolgen. Ze leidde onmiddellijk tot hoge werkloosheid en dientengevolge weer tot enorme armoede en maatschappelijke ellende. Friesland werd daardoor een expulsiegebied. De mensen vertrokken naar gebieden waar ze dachten betere kansen te hebben, in het binnenland en in het buitenland.

Bevolkingsaanwas
Al vanaf de jaren 1850 waren er Friezen naar Amerika geëmigreerd, soms met economische maar ook met politieke of religieuze motieven. Zij waren de voorboden van de enorme stroom aan emigranten die tussen 1880 en 1914 uit Friesland naar de Verenigde Staten trokken. Meer dan 20.000 Friezen verlieten hun vaderland. De bevolkingsgroei was in Friesland ineens stukken lager dan in de rest van Nederland. De emigranten kwamen met name uit de landbouwgebieden in het noorden van Friesland, vanouds het dichtstbevolkte en rijkste deel van de provincie.

Lekker gemaakt voor de overstap
De hopeloze toestanden in Friesland stonden in schril contrast met de vooruitzichten die de mensen werden voorgespiegeld over het ‘lân fan dream en winsken’ aan de andere kant van de oceaan. Door brieven van al eerder geëmigreerde familieleden – ze pochten vreselijk over de enorme hoeveelheden vlees die men in Amerika te eten kreeg – en ook door commerciële instellingen die aan de emigratie geld verdienden, werden de mensen lekker gemaakt.

Fries-Hollandse gemeenschappen
De meeste Friezen trokken in familieverband en soms in hele groepen naar de landbouwgebieden in de Midwest van de Verenigde Staten. Vaak reisde men naar plekken waar zich al familieleden hadden gevestigd; kettingmigratie heet dit verschijnsel. Daar leefden ze in min of meer Fries-Hollandse gemeenschappen en daar vonden ze werk, soms in de industrie, maar vooral in de landbouw. Vele geëmigreerde boerenarbeiders slaagden erin om na verloop van tijd een eigen boerderij te beginnen of een eigen, vaak ook aan de landbouw gerelateerd bedrijf op te zetten.

Eigen identiteit
De materiële verbetering was winst, maar daar stonden ook verliesposten tegenover. Met de vrije en zakelijke Amerikaanse cultuur hadden de emigranten moeite. En dus probeerden ze daarnaast een eigen identiteit in stand te houden. Dat deden ze in hun kerken – veel emigranten waren zeer kerkelijk – maar vaak ook in Friese verenigingen. Zo richtten ze afdelingen op van het Frysk Selskip, lazen ze Friese literatuur of deden ze aan Friese sporten als kaatsen.

'Roots'
Na drie generaties zijn deze Friezen in Amerika geassimileerd. Ze spreken niet meer het gebrekkige Engels van hun grootouders en ze zijn vertrouwd geworden met de vrije, egalitaire en oppervlakkige Amerikaanse cultuur. Maar dat vele Friese Amerikanen nog steeds aan hun ‘roots’ hangen, liet de succesvolle manifestatie Simmer 2000 zien. Toen kwamen op uitnodiging duizenden kinderen en kleinkinderen van emigranten naar Friesland om er de dorpen en gehuchten te bezoeken vanwaar hun voorouders lang geleden waren vertrokken.

Gewoan gek op skiednis

'Gewoan gek op skiednis' is skreaun foar bern fan 9-12 jier dy't gewoan gek binne op skiednis! It boek kostet 14,95 en kin hjir besteld en foar in part besjoen wurde.

 

De Kanon op Tsjek!

Besjoch ek de langere kanonklips mei Freerk Smink op

Tsjek tv fan Omrop Fryslân .

Aanvullende materiaal over venster 25

vertakkingen

Primair Onderwijs:
Levensomstandigheden van arbeiders rond 1900; Waar vertrekken mensen? Vluchtelingen; Amerika: ‘lân fan dream en winsken’.

Voortgezet Onderwijs:
Vluchtelingen: politiek en economisch; Kolonies en handelsposten: New York, Kaapstad, Suriname, Batavia; Vluchtelingenstromen over de wereld; Culturele assimilatie.

lesmethodes

Voortgezet Onderwijs:
Indigo VMBO kgt: deel 2, 4.1 Nieuwe wereldmachten;
Indigo Havo/VWO: deel 2, 6.3 De Amerikaanse droom;
Sprekend verleden Havo/VWO: deel 2, 6.1;
Memo Havo/VWO: deel 2, 6.1 Naar het land van droom en wensen;
Sfinx VMBO kgt: deel 2, 5.3 De Verenigde Staten, het volk aan de macht;
Sfinx Havo/VWO: deel 2, 3.8 Een smeltkroes van culturen.

musea (er op uit)

Tresoar - Leeuwarden.

literatuur

Nederlanders in Amerika (Andries et al., 1996); Smûk skaadzjend beamtegrien (Beetstra, 2001); Vrouwen in den vreemde (Dassen et al., 1993); Frisians to America (Galema, 1996); Vrijheid in het verschiet (Krabbendam, 2006); De treastfûgel (Speerstra, 2011).